Evlilik, insanın kaderinde önceden takdir edilmiş midir ve rızık kapsamında değerlendirilir mi? İnsan kendi iradesiyle evlenmek için çaba gösterdiği hâlde yıllarca arzu ettiği sonuca ulaşamıyorsa, bu durum kader ve irade açısından nasıl açıklanmalıdır? Aynı şekilde, bir kişinin belirli bir kuruma atanması veya müdür ya da yönetici olması, Allah-ü Teâlâ’nın ezelî ilminde ve takdirinde önceden belirlenmiş midir? Bu hususlarda insanın gayreti ve cüz’î iradesi ne ölçüde etkilidir? Kader ile insanın kendi tercih ve çabaları arasındaki ilişki nasıl anlaşılmalıdır?

Öncelikle Allah-ü Teâlâ Hazretlerinin ezelî ilmiyle her şeyi bildiğine ve kâinatta meydana gelen her şeyin Onun ilmi, iradesi ve takdiri dâhilinde olduğuna iman ederiz. İnsan ömrü, rızkı, karşılaşacağı hadiseler ve hayatı boyunca yaşayacağı pek çok hadise Allah’ın ilminden gizli değildir.

Ancak burada dikkat etmemiz gereken husus, Allah’ın bir şeyi önceden bilmesiyle kulun o şeyi kendi iradesiyle tercih etmesi arasındaki münasebettir.

Rabbimiz Zülcelâl ve Tekaddes Hazretleri şöyle buyuruyor:

“Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki Biz, onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah’a göre kolaydır.”[1]

Bir başka ayet-i kerimede ise şöyle buyrulmaktadır:

“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” [2]

Bu iki ayet-i kerimeyi birlikte düşündüğümüzde, kader ile insanın gayreti arasındaki ilişkiyi daha iyi anlayabiliriz. Her şey Allah-ü Teâlâ’nın ilmi ve takdiri dâhilindedir. Bununla birlikte insan, kendisine verilen akıl ve iradeyi kullanmakla mükelleftir. İnsan, kaderinin ne olduğunu önceden bilemediği için kendi sorumluluk alanında gayret göstermek, doğru tercihler yapmak ve sebeplere sarılmak durumundadır. Kader inancı, insanın çalışmasını ve tedbir almasını ortadan kaldırmaz.

“O, dilediğine rızkı bollaştırır ve dilediğine de daraltır.” [3]

Bizler gelecekte ne olacağımızı, büyük bir servet karşısında nasıl savrulacağımızı kestiremeyiz. Kur'an-ı Kerim'de buna örnek olarak Sa'lebe verilir. Rasulullah Aleyhissalatü Vesselam Efendimizden ısrarla zenginlik istemiş, Efendimiz onu "Şükrünü eda edebileceğin az mal, şükredemeyeceğin çok maldan hayırlıdır." diyerek uyarmıştır. Ancak Sa'lebe ısrar edip zengin olunca malı mülkü çoğalmış; önce cemaati, sonra namazı terk etmiş, en sonunda ise zekat vermeyi reddederek hüsrana uğrayanlardan olmuştur.

Peygamber Efendimiz (sav);

"Şüphesiz kullarımdan öylesi vardır ki, onun imanını ancak zenginlik ıslah eder. Eğer onu fakir bıraksaydım, fakirlik onu küfre (isyana) sürüklerdi. Yine kullarımdan öylesi vardır ki, onun imanını ancak fakirlik ıslah eder. Eğer ona mal (zenginlik) verseydim, bu durum onun dinini/imanını bozardı. Ben kullarımı kalplerindekine göre idare ederim. Çünkü Ben, her şeyi hakkıyla bilen ve her şeyden haberdar olanım." [4]

İnsan bazen çok çalışır, didinir fakat arzuladığı o büyük zenginliğe bir türlü ulaşamaz. Dışarıdan bakıldığında bu bir "nasipsizlik" gibi görünse de, aslında Allah'ın o kulunu koruma biçimidir. Allah, o kulun fıtratını bildiği için, paranın ve gücün altına girdiğinde firavunlaşacağını, kibirleneceğini veya ibadetlerini terk edeceğini bilir. Dolayısıyla vermemekle, aslında kulun en büyük sermayesi olan imanını muhafaza etmektedir.

Rızık Allah’ın Takdiriyle, Gayret İnsanın Sorumluluğuyla İlgilidir.

Rızkı veren Allah-ü Teâlâ Hazretleridir. İnsan çalışır, gayret eder, bir meslek edinir, ticaret yapar veya bir vazife için müracaat eder. Fakat neticeyi yaratan Allah’tır. İnsan kendi gayretiyle rızkını meydana getiremez. Allah’ın yarattığı sebeplere sarılarak rızkına ulaşmaya çalışır.

Nitekim Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“Şüphesiz rızık veren, güç ve kuvvet sahibi olan ancak Allah’tır.” [5]

Bir insanın bir kuruma atanması, müdür veya yönetici olması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. İnsan eğitimini alır, imtihana girer, çalışır, tecrübe kazanır ve kendisine sunulan imkânları değerlendirir. Bütün bunlar kulun gayret ve tercihleridir. Ancak bütün şartlar yerine getirilmiş olsa bile insanın istediği netice her zaman meydana gelmeyebilir.

Bazen insan çok çalışır, fakat arzu ettiği makama ulaşamaz. Bazen de hiç beklemediği bir kapı önünde açılır. Mü’min, kendisine düşen gayreti gösterirken neticenin Allah’ın takdiriyle meydana geldiğini bilir.

Burada bir hususu da unutmamak gerekir: Bir makamın insana verilmesi, o kişinin mutlaka Allah katında daha kıymetli olduğu anlamına gelmediği gibi, bir makamdan mahrum kalması da Allah’ın kendisini sevmediği anlamına gelmez. Dünya nimetleri, tek başına Allah’ın rızasının ölçüsü değildir.

Evlilik Kader Midir?

Evlilik de kader çerçevesinde değerlendirilir. Allah-ü Teâlâ Hazretleri kimin kiminle evleneceğini, insanların hangi tercihlerde bulunacağını ve bu tercihler neticesinde nelerin meydana geleceğini ezelî ilmiyle bilir. Ancak Allah’ın bilmesi, insanın iradesini ortadan kaldırmaz.

İnsan evlenmek için bir eş adayı arar, karşısındaki kişiyi tanımaya çalışır, istişare eder ve kendi iradesiyle bir tercih yapar. İslam’ın ölçülerine uygun bir eş seçmek, evlilik konusunda sorumluluklarını yerine getirmek ve doğru karar vermek insanın vazifesidir. Nikâhta tarafların rızası ve iradesi de önemlidir.

Burada şöyle bir soru akla gelebilir: “Madem Allah-ü Teâlâ kimin kiminle evleneceğini biliyor, öyleyse insanın tercih yapmasının ne anlamı var?”

Şöyle düşünelim: Allah-ü Teâlâ’nın bir şeyi önceden bilmesi, kulun o şeyi zorla yapmaya mecbur bırakıldığı anlamına gelmez. Allah’ın ilmi zamanla sınırlı değildir. Bizim için geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde görünen her şey Onun ilmindedir. İnsan ise kendi önündeki seçenekleri değerlendirir, tercih yapar ve bu tercihlerinden doğan sonuçlarla karşılaşır.

Dolayısıyla insan, “Nasıl olsa kaderimde ne varsa o olacak.” diyerek evlilik konusunda gayret göstermekten vazgeçemez. Aynı şekilde, evlilik için elinden geleni yaptığı hâlde istediği sonuca ulaşamayan bir kimse de kendisini suçlamamalı, ümitsizliğe kapılmamalıdır.

Bazen bir insan yıllarca evlenmek ister, uygun bir eş adayıyla karşılaşamaz veya karşılaştığı kişilerle çeşitli sebeplerden dolayı evlilik gerçekleşmez. Bunun sebebini her zaman bilemeyiz. İnsanların şartları, tercihleri, ailevi durumları ve karşılarına çıkan imkânlar birbirinden farklıdır.

Böyle bir durumda, “Demek ki Allah beni istemiyor.” veya “Mutlaka bir günahım yüzünden evlenemiyorum.” demek doğru değildir. Çünkü belirli bir dünyevî nimetin gecikmesinden hareketle Allah’ın bir kuluna karşı muamelesi hakkında kesin hüküm veremeyiz.

Kulun vazifesi, helal dairede gayret göstermek, kendisini ve beklentilerini gözden geçirmek, gerektiğinde güvendiği kimselerle istişare etmek ve Allah’tan hayırlısını dilemektir. Evlilik arayışında insanın kendi davranışlarını değerlendirmesi elbette faydalıdır. Ancak her gecikmeyi manevi bir eksikliğe bağlamak doğru değildir.

Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“Olur ki hoşunuza gitmeyen bir şey sizin için hayırlıdır ve olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şerlidir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” [6]

Bu ayet-i kerime, insanın her zaman kendi arzusunun ötesindeki hikmeti bilemeyebileceğini hatırlatır. Fakat bu, evlenemeyen herkesin durumunda mutlaka bildiğimiz özel bir hikmet bulunduğunu iddia etmemizi de gerektirmez. Bize düşen, bilmediğimiz hususlarda kesin konuşmamak ve Rabbimizin rahmetinden ümit kesmemektir.

Mevlânâ Hazretlerinin Kader ve Gayret Anlayışı

Aşk Eri Mevlânâ Hazretlerinin kader ve tevekkül anlayışında da insanın gayret göstermesi önemli bir yer tutar. Mesnevî’de ele aldığı kader meselesi, insanın kendi iradesini yok sayarak bütün sorumluluğu kadere yüklemesine karşı bir uyarı niteliğindedir.

İnsan, istediği bir işe yönelirken kendi iradesini kullanır. Çalışmakla tembellik etmek, doğruyu seçmekle yanlışa yönelmek arasında tercih yapar. Bu sebeple insan, kendi iradesiyle gerçekleştirdiği davranışlardan sorumludur. Allah-ü Teâlâ’nın yaratması ve takdiri ise bütün bu hadiselerin üzerinde ve kuşatıcıdır.

Bu anlayışa göre tevekkül, hiçbir şey yapmadan beklemek değildir. İnsan elinden geleni yapar, sebeplere sarılır, dua eder ve neticeyi Allah’a bırakır. İstediği netice gerçekleştiğinde şükreder; gerçekleşmediğinde ise yaşadığı tecrübeyi değerlendirerek yoluna devam eder.

Evlilikte de böyledir, rızıkta da böyledir, bir vazifeye atanmakta da böyledir. Kulun gayreti kendisine düşen vazifedir; neticeyi yaratmak ise Allah-ü Teâlâ’ya mahsustur.

Kaderin Hikmetini Bilmek ve Teslimiyet

Cennet Mekân Abdullah Baba (ks) Hz.lerinden alınan tasavvufî edep açısından da insanın kendi sınırını bilmesi, Allah-ü Teâlâ’nın takdirine karşı hüsnü zan beslemesi ve kulluk vazifesini sürdürmesi önemlidir. Bununla birlikte teslimiyet, insanın iradesini ve sorumluluğunu terk etmesi değildir.

Bir insan evlenmek istiyorsa helal yollardan gayret göstermeli; rızkını kazanmak istiyorsa çalışmalı; bir vazifeye talip olmuşsa gerekli hazırlıkları yapmalıdır. Fakat bütün bunları yaptıktan sonra netice istediği gibi gerçekleşmediğinde, hayatını yalnızca bu mahrumiyetin etrafında şekillendirmemelidir.

Çünkü insan, kendisi için neyin takdir edildiğini önceden bilemez. Bugün kendisine kapalı görünen bir kapının yarın açılıp açılmayacağını da bilemez. Bu sebeple mü’min, hem gayretini sürdürür hem de gönlünü Allah-ü Teâlâ’ya bağlar.

Netice itibarıyla: Evlilik, rızık ve bir makama ulaşmak Allah-ü Teâlâ’nın ilmi ve takdiri dâhilindedir. İnsan ise kendisine verilen cüz’î iradeyle tercih yapar, sebeplere sarılır ve sorumluluklarını yerine getirir. Küllî irade Allah’a aittir; kulun iradesi ve gayreti ise imtihan hayatının bir parçasıdır.

Önemli olan, kaderi tembellik için bir mazeret hâline getirmemek ve elde edilemeyen nimetler sebebiyle ümitsizliğe düşmemektir. Kul gayret eder, dua eder, helal dairede hareket eder ve neticeyi Rabb’ine bırakır. Çünkü biz her şeyin hikmetini bilemeyiz. Fakat Allah-ü Teâlâ’nın ilminin, kudretinin ve rahmetinin her şeyi kuşattığına iman ederiz.

[1] Hadîd Sûresi, 22

[2] Necm Sûresi, 39

[3] Şûrâ Suresi, 12

[4] Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr; Begavî, Şerhu’s-Sünne

[5] Zâriyât Sûresi, 58

[6] Bakara Sûresi, 216