Yolcuğu pek sevmeyen Bâyezid-i Bistamî Hz.leri , Bağdad’a gitmeye karar verir. Müridlerini de yanına alarak, doğum ve aynı zamanda ikamet yeri olan Bistâm’dan Bağdad’a hareket eder. Uzun süren bir yolculuktan sonra Bağdad’ın kenar mahallelerine ulaşır.

Bâyezid-i Bistamî, yol yorgunu müridleri ile Bağdad’ın merkezine erişmeye uğraşırken, ihtiyar bir kadın da telaşla evinin önünü süpürmektedir.

Kadının süpürgesinden kalkan toz, yolcuların yüzüne vurunca, Bâyezid-i Bistamî Hz.leri,  dayanamayıp kadına seslenir:

“Ey kadın, sen beni tanımıyor olmalısın ki, beni ve müridlerimi toza boğasın.”

Süpürmeye ara veren kadın, süpürgesinin sapına yaslanarak, ona şu soruyla cevap verir: “Ey yabancı, hele sen kimsin?”

Kadının aymazlığı karşısında biraz sinirlenen Bâyezid-i Bistamî Hz.leri:

“Ben, Cenâb-ı Hakk’ın varlığını yüz delille ispat etmiş bir sûfîyim.”

İstifini hiç bozmayan kadın, Bâyezid-i Bistamî Hz.lerinin bu çıkışmasına, boştaki kolu ile bir daire çizerek şu karşılığı verir:

“Hele senin iman direğin çürükmüş ki, onu sağlamlaştırmışsın. Benim imanımdan yana kuşkum yok ki, senin emeğine itibar edeyim.”

İhtiyar kadının bu sözü karşısında sarsılan Bâyezid-i Bistamî Hz.leri, müridlerine dönerek, şöyle demiş: “İşte kavi iman budur.”

Bu menkıbe, tasavvufta tahkiki yani araştırarak elde edilen imandan ziyade, doğrudan ve kuşkusuz bir teslimiyetle elde edilen imanın üstünlüğüne yapılan vurguyu gösterir.

“Kocakarı imanı” olarak da nitelendirilen bu iman şekli, kelâm literatüründe teknik bir terim olmayıp, daha çok tasavvufî ve irşadî metinlerde geçen bir ifadedir. Anlamı kısaca şudur:

Delile, felsefî tartışmaya ve karmaşık aklî istidlallere dayanmadan; saf, şüphesiz, teslimiyetçi ve fıtrat üzere sarsılmaz bir iman hâlidir.

Bu kavram, "ümmi" yani kitabi bilgisi olmayan, ancak tecrübe ve gelenekten beslenen bir bilgelik tipini temsil eder ve cehaleti övmek için değil; imanın kalbî sadeliğini ve güven boyutunu vurgulamak için kullanılır. Buradaki “kocakarı” ifadesi tahkir ya da küçük görme değil; sade, okuma yazması olmayan ama Allah’a tam güvenen halk insanını temsil eden mecazî bir kullanımdır.

Yukarıda naklettiğimiz menkıbenin bir benzeri büyük kelam âlimi Fahreddin Razi'ye atfedilen kıssadır. Rivayete göre Razi, Allah'ın varlığını onlarca delille ispatladığını söyleyince, yaşlı bir kadın ona kızarak "O kadar şüpheyi nereden buldun da delil getiriyorsun?" der. Bu hikâye, kocakarı imanının, şüpheye yer bırakmayan kesinliğini vurgular.

Şunu da ifade etmekte fayda görüyoruz; Tasavvufi düşünce, imanın taklidi yani körü körüne olmaması gerektiğini kabul etmekle birlikte, tahkiki yani araştırılarak elde edilen imanın da bir noktadan sonra teslimiyete dönüşmesi gerektiğini savunur.

Nitekim büyük kelamcı İmam-ı Gazali ve Fahreddin Razi gibi isimler, hayatlarının sonlarına doğru akli delillerin ötesinde bir teslimiyete yönelmişlerdir. Razi'nin "aradığınız burada yok, yaşadığınız geleneği takip edin" mealindeki sözleri, aklın nihai noktada aciz kaldığını ve tecrübenin rehberliğine ihtiyaç duyulduğunu gösterir. Hz. Mevlânâ’nın diliyle söylersek: “Sen hesap peşindesin; O ihsan peşinde.” Hakikate ermek için bazen fazla aklî çözümleme perde olabilir.

Tasavvufta "kocakarı imanı", bir bilgisizlik değil, bilakis “aklın ötesine geçen bir kalp bilgisi” olarak yorumlanır. Tasavvuf geleneğinde bu ifade genellikle şu bağlamda geçer:

“Bizi kocakarı imanı ile öldür.”  Bu dua bazı sûfî çevrelerde nakledilir ve manası şudur:
“Allah’ım, karmaşık şüphelere düşmeden, sade ve teslimiyetle huzuruna gelelim.”

Mektûbât-ı Rabbânî’de, iman konusunda aşırı felsefî münakaşalara girmenin kalpte vesvese doğurabileceğini belirtir. Ona göre: Avamın selim fıtrata dayalı imanı çoğu zaman daha güvenlidir. Şüphe üretmeyen sade iman büyük nimettir.

Hz. Mevlânâ’ya göre akıl bütünüyle reddedilmez; ancak aklın sınırları vardır. Hakikate götüren asıl güç aşk ve teslimiyettir. Mesnevi’de şöyle bir mana vurgulanır: “Akıl seni kapıya kadar götürür; İçeri giren aşktır.” Felsefî tartışmalar iman üretmez. Şüpheyle uğraşan zihin huzur bulamaz. Çocuk ve yaşlı kadının saf inancı çoğu zaman filozofun karmaşık imanından daha selamettedir. Bu yaklaşım, tasavvufta “avamın selâmet yolu” olarak görülür.

Denizde fırtına çıktığında herkes paniklerken yaşlı bir kadın sakindir. “Niye korkmuyorsun?” derler.

“Gemiyi yapan kaptana güveniyorum; beni yaratan Rabbime nasıl güvenmeyeyim?” diye cevap verir. Bu anlatım, teslimiyet merkezli imanı ne kadar da güzel temsil eder.

Bir âlim Allah’ın varlığını hudûs deliliyle ispat etmeye çalışırken, çobana sorar:
“Sen Allah’ın varlığını nasıl biliyorsun?” Çoban develerin ayak izlerini gösterip şöyle der:
“Şu izler deveye delalet eder; bu kâinat da Allah’a delalet eder.” Bu örnek, klasik kelâm kitaplarında geçen delil anlatımının halk dilindeki en sade ifadesidir.

İmam Gazalî Hazretleri de kocakarı imanını “avamın imanı” olarak isimlendirir ve mesele imanın şiddeti ve dayanıklılığı olunca avamın imanını, kelamcının imanından sağlam gösterir:

“Avamın imanı, sebat yönünden koca dağlar gibidir ve onu yerinden hiçbir şey oynatamaz! Kelamcı ise inancını cedel üzerine kurmuştur ve akidesi, rüzgârın önünde sağa sola savrulan ip gibidir!”

“Avam”dan, “Kocakarı”ya geçelim biz…

Kocakarı;  Şeriate dair üzerinde icma bulunan her şeye iman edecek,

Allah’ı cisim ve benzeri hususlardan tenzih edecek (takdis),

Allah Resulü’nün haberini verdiği her şeyi doğrulayacak (tastik),

Anlamaya kudretinin olmadığı meselelerde aczini itiraf edecek,

Müteşabih ayetlerin manası etrafında akıl yürütmeye girişmeyip sükût edecek ve

Bütün müşkül meselelerde iş ehline ittiba edecek, edecek ki; işte o zaman kocakarı mevkiine kurulacak…

“Ahir zamanda kocakarıların imanına tabi olun” (Aclûnî, 2/70) denilirken, hurafe yatağında muska karalayıp, kurşun döken dişi kakmalı kadınlar değil, seccadesi başında titreyen, iki kelimesi Allah ve Resulü olan, itikatlarını “neden, niçin, nasıl” sorularından arındırmış, Allah'ın emirleri karşısında şartsız kabul ve itaat gösteren, “gözümün gördüğünden çok O’nun (sav) söylediklerine inanırım” diyen, dili dualı, yüzü nurlu kadınlar, kast edilmektedir.

Yaşlı dindar kadınlar genellikle takva sahibi olurlar. Çünkü kadınlardaki zayıflık ve acizlik, kulluk görevinde terakki etmeye daha uygundur. “Erkeklerin kırk yılda ulaştıkları bir mertebeye kadınlar kırk günde ulaşabilirler.” yargısı eskiden beri tasavvuf çevrelerinde kabul görmüştür. Erkeklere de dindar kadınların Allah’a karşı gösterdikleri bağlılığı, samimiyeti, ihlası rehber edinmeleri tavsiye edilmiştir.  Özellikle ahir zamanda ortaya çıkan şüpheler ve dini tartışmalar karşısında, saf ve samimi bir inancı muhafaza etmek büyük önem arzetmektedir.

Ne diyelim daha; İmam Gazalî Hz.leri kelamın zirvesindeydi ve hocası İmâmu’l-Harameyn Cüveynî ölürken, böyle kadınları kasıtla şöyle demişti:

“Nişabur’daki kocakarıların dini üzere ölüyorum!”

Vesselam